Van alles wat je aan je piano kunt doen of laten, heeft de lucht in de kamer de meeste invloed. Niet het spelen, niet het stof, en zelfs niet de leeftijd van het instrument. Een piano is een houten constructie waarover een paar ton aan snaarspanning staat, en hout beweegt mee met de lucht eromheen.
Zorg je dat die lucht een beetje stabiel blijft, dan blijft je piano langer zuiver, speelt hij prettiger en gaat hij simpelweg langer mee. Hieronder staat wat je moet weten, en vooral wat je concreet kunt doen.
Waar je op moet mikken
Algemeen wordt voor een piano of vleugel een relatieve luchtvochtigheid van ongeveer 45 tot 55 procent aangehouden. Zit je daar een paar procent naast, dan is er niets aan de hand. Waar het echt om gaat is dat de waarde niet steeds heen en weer springt.
Een piano die het hele jaar op 60 procent staat, heeft het beter dan een piano die in de winter naar 25 procent zakt en in de zomer naar 70 procent klimt. Die beweging is het probleem, niet het getal op zich. Hout dat blijft krimpen en uitzetten werkt zichzelf langzaam kapot.
Wat er gebeurt als het te droog is
Te droog is in Nederland het grootste risico, en het speelt vooral in de winter. Zodra de verwarming aangaat kan de relatieve luchtvochtigheid binnen flink zakken, en dat merkt een piano meteen.
- De piano ontstemt. De klankbodem is licht bol gebouwd en krimpt bij droogte. De spanning op de snaren neemt af en de toonhoogte zakt, meestal het hardst in het midden van het klavier.
- Er kunnen scheuren ontstaan. In het ergste geval scheurt de klankbodem of laten lijmverbindingen los. Dat is geen dagelijkse gebeurtenis, maar het gebeurt en het is duur.
- Stempennen komen los te zitten. De pennen waar de snaren omheen staan zitten in hout. Wordt dat hout te droog, dan houden ze de stemming minder goed vast.
- Toetsen gaan klepperen. Onderdelen in het mechaniek krijgen speling en je hoort meer bijgeluid dan muziek.
Wat er gebeurt als het te vochtig is
Te vochtig komt minder vaak voor, maar in een souterrain, een pas gestucte ruimte of een kamer die slecht geventileerd wordt is het een reële situatie.
- Toetsen gaan klemmen. Vilt en hout zetten uit, en dan blijft een toets hangen of komt hij traag terug.
- De klank wordt dof. Vochtige hamerkoppen geven een zachtere, minder heldere toon.
- Snaren en stempennen kunnen roesten. Roest op de snaren is niet meer weg te poetsen zonder sporen.
- De piano ontstemt de andere kant op. Het hout zet uit, de spanning loopt op en de toonhoogte stijgt.
Meten is het halve werk
Je voelt het verschil tussen 40 en 55 procent niet. Je gokt het ook niet goed op basis van het weer buiten, want binnen met de verwarming aan is het een heel ander klimaat. Wil je hier iets aan doen, dan begint het bij meten.
Een hygrometer is daarvoor genoeg. Let op deze punten:
- Zet hem bij de piano, niet aan de andere kant van de kamer. Vlak bij een raam of radiator meet je iets anders dan waar het instrument staat.
- Kijk niet naar één moment. Noteer een paar weken lang af en toe de waarde. Je bent op zoek naar het verloop, niet naar een momentopname.
- Controleer of hij klopt. Een eenvoudige controle: wikkel de hygrometer een uur in een vochtige doek. Daarna hoort hij rond de 95 procent aan te geven. Wijkt hij af, dan weet je hoeveel je bij de metingen moet optellen of aftrekken.
Bijsturen in de winter
Is het structureel te droog, dan zijn er een paar manieren om vocht toe te voegen. Van simpel naar serieus:
- Water verdampen in de kamer, bijvoorbeeld met bakjes aan de radiator. Goedkoop, maar het effect is klein en moeilijk te sturen.
- Een luchtbevochtiger voor de kamer. Werkt goed, mits je hem echt gebruikt en schoonhoudt.
- Een systeem dat in of onder de piano zelf hangt en het klimaat rond het instrument regelt. Dit is de meest stabiele oplossing en wordt vooral gekozen bij waardevolle instrumenten of lastige ruimtes.
Zet de verwarming daarnaast niet hoger dan nodig en houd de piano weg bij de warmtebron. Een instrument dat pal naast een radiator staat, staat in zijn eigen microklimaat.
Bijsturen in de zomer
Te vochtig los je op met ventileren en, als dat niet genoeg is, met een ontvochtiger. Zet een piano niet in een ruimte die je nooit lucht. Staat het instrument in een kelder of souterrain, houd dan extra goed in de gaten wat de hygrometer zegt.
De beste plek voor je piano
De helft van het probleem los je op met waar je het instrument neerzet:
- Niet pal tegen een radiator of boven vloerverwarming die vol aan staat.
- Niet in de volle zon voor een groot raam. Direct zonlicht is slecht voor de lak en zorgt voor sterke temperatuurwisselingen.
- Niet in de tocht van een buitendeur of een klapraam.
- Bij voorkeur tegen een binnenmuur in plaats van een koude buitenmuur.
Hoe merk je dat het misgaat
Een paar signalen die op vocht wijzen en niet op gewone slijtage: de piano staat binnen een paar maanden na de stembeurt weer merkbaar lager, toetsen beginnen te klemmen of juist te klepperen, of de klank wordt in één seizoen duidelijk anders. Komt dat elk jaar in dezelfde periode terug, dan is het klimaat de oorzaak en niet het instrument.
Wat het je oplevert
Een stabiel klimaat is de goedkoopste vorm van onderhoud die er is. Je piano blijft langer op toonhoogte tussen twee stembeurten, het mechaniek blijft rustiger lopen en je voorkomt schade die achteraf lastig en kostbaar te herstellen is.
Wil je weten wat er bij jouw instrument speelt, dan kijken onze technici graag mee. Lees meer over piano onderhoud, over piano stemmen, of bekijk de hygrometers die wij voeren.
